 |  |  |
U bent hier:
Nieuwe therapieën geven nieuwe bijwerkingen: huidproblemen door doelgerichte behandeling
Schrijf ons!Stuur uw reactie op artikels uit Leven naar brievenbus@tegenkanker.be, de lezersrubriek van het tijdschrift. We nemen uw brief mogelijk op in het volgende nummer.
Rode puntjes of puistjes in het gezicht, een droge huid met pijnlijke kloven, nagelveranderingen,... Huidreacties komen frequent voor bij de behandeling van kanker. Het gevolg van een nieuwe generatie doelgerichte therapieën. Snel ingrijpen blijkt de boodschap, om erger te voorkomen. Tien vragen en antwoorden.Tekst: An Van de Velde, foto Liesbeth Lemmens: Pol Leemans, uit Leven 49, januari 2011
1. Hoe werken doelgerichte therapieën?
Liesbeth Lemmens (studieverpleegkundige op de afdeling digestieve oncolgie, UZ Leuven): 'Een doelgerichte therapie zal kankercellen remmen in hun groei zonder veel schade te berokkenen aan gezonde weefsels. Doelgerichte therapieën mikken specifiek op één of meerdere doelen. Door het blokkeren van signalen krijgen de cellen geen boodschap meer en stoppen ze met delen, dus met groeien. Vergelijk het met een metrostation. Als je de sporen blokkeert, valt het treinverkeer stil. Of een sleutel op de deur. Als je de deur op slot houdt, kan niemand binnen. Zodra je de sleutel wegneemt, kunnen de cellen weer gaan delen. Langdurige behandeling dus.'
2. Hoe kunnen doelgerichte therapieën huidreacties veroorzaken?
'Door hun specifieke werking blijven gezonde weefsels meer buiten schot en dat geeft minder algemene bijwerkingen dan bijvoorbeeld chemotherapie. We zien wel nieuwe nevenwerkingen opduiken die we bij klassieke chemotherapieën niet zien, zoals problemen met de huid.
Huidreacties komen vooral voor bij medicatie die inwerkt op de epidermale groeifactorreceptor (EGFR). Je hoort het in het woord ’dermaal’, met betrekking tot de huid dus. Dat is het geval voor de medicijnen cetuximab (Erbitux®) en panitumumab (Vectibix®), onder meer bij de behandeling van darmkanker. Ander voorbeeld is erlotinib (Tarceva®) voor de behandeling van longkanker. De eerste twee worden toegediend via een infuus. Erlotinib geven we in tabletvorm, ook als therapie op zich.'
Het begint meestal met huiduitslag op het gelaat en het bovenlichaam: rode puntjes en puistjes die kunnen jeuken.
3. Wat zijn mogelijke symptomen?
'Het begint meestal met huiduitslag op het gelaat en het bovenlichaam: rode puntjes en puistjes die kunnen jeuken. Het lijkt op acne, maar dat is het níet. Probeer vooral niet te krabben, want dat kan tot infecties leiden. Later kan de huid uitdrogen en verhoogt de kans op kloven, vooral op de vingertoppen en de hielen en in de huidplooien. In een volgende fase kunnen ook nagelveranderingen optreden met ontsteking en/of infecties van het nagelbed. Erg pijnlijk en moeilijk te behandelen, dus spreek je arts erover aan. Gelijktijdig kan er sprake zijn van droge slijmvliezen, soms aften in de mond, tranende of pijnlijke ogen,... Andere mogelijke reacties zijn huidverkleuringen en veranderingen in de haargroei, zoals donshaartjes op het gezicht of abnormaal lange wimpers.'
4. Hoe vaak komen huidreacties voor bij doelgerichte therapieën?
'Zowat 50 tot 80 procent van de patiënten die EGFR-medicatie nemen, krijgt ermee te maken. Dat is veel, maar meestal gaat het om een lichte tot matige vorm van huidreactie. Opvallend is dat we bij intraveneuze behandeling meer huidreacties zien dan met tabletten. Niet omdat tabletten minder werken, neen. De opname is gewoon anders.'
5. Kan je huidreacties verminderen?
'Naast algemene tips starten we meestal met een aantal huidcrèmes, op doktersvoorschrift. Doorgaans geven we mensen op voorhand een voorschrift mee voor hun apotheker, zodat ze onmiddellijk kunnen starten. Meestal gaat het om milde tot matige huidreacties. In ernstige gevallen kan het nodig zijn om de behandeling te onderbreken of de dosis aan te passen. Maar dat is uitzonderlijk.'
'Onderzoek heeft uitgewezen dat er een verband is tussen de ernst van de huidaantasting en het aanslaan van de therapie. Of hoe meer uitslag, hoe beter de therapie werkt? Natuurlijk moet je dat relativeren. Het gaat om statistieken en die gaan op voor een groep, nooit voor een individu. Huidreacties komen ook meer voor bij mensen met een bleke huid en rood of blond haar. Wat uiteraard niet wil zeggen dat die patiënten per definitie beter reageren op de therapie.'
6. Hoe kan je huidreacties behandelen?
'Aangezien de huiduitslag kan jeuken, en krabben het risico op infecties verhoogt, geven we ook een anti-histaminicum tegen jeuk. Als crèmes onvoldoende blijken, starten we met een antibioticum, waarvan we de dosis nog kunnen verhogen. Tegen kloven en nagelveranderingen raden we ontsmettende badjes aan en eventueel een antibiotische zalf. Over de behandeling is voorlopig geen consensus. Het blijft kort op de bal spelen, soms een beetje zoeken. Vaak laten we mensen in een dagboek noteren wat ze gebruiken, om dan eventueel bij te sturen.'
'Andere mogelijke reacties zijn huidverkleuringen en veranderingen in de haargroei, zoals donshaartjes op het gezicht of abnormaal lange wimpers.'7. Wat kan je zelf doen om beter te leren omgaan met huidreacties?
'Therapietrouw is belangrijk, dus gebruik die crèmes, elke dag opnieuw. We leren patiënten omgaan met de huidreacties, door te antwoorden op vragen zoals "Mag je fond de teint gebruiken?". Zeker, maar liever niet in de acute fase. Eerst willen we een diagnose stellen. Met make-up kun je veel camoufleren. Daarom sturen we patiënten soms naar een schoonheidsspecialist. We geven ook veel tips. Vermijd bijvoorbeeld hete douches of baden, gebruik liever lauw water. Was je huid met een neutrale, ongeparfumeerde zeep. Gebruik vochtinbrengende producten om een droge huid te voorkomen. Wrijf je handen regelmatig in met handcrème. Vermijd lotions of producten die alcohol bevatten. Bescherm de huid tegen zon, regen en wind. En voor de heren: scheer elektrisch, met één blad of laat een baard groeien...
Doelgerichte therapie loopt meestal langdurig, vaak ettelijke jaren. Patiënten worden uiteindelijk dé ervaringsdeskundingen. Veel mensen eindigen met een kast vol crèmes en zalfjes en weten zelf goed wat ze wanneer het beste gebruiken. Natuurlijk willen wij dat weten! Met die informatie kunnen we misschien ook andere patiënten helpen.'
8. Kan je huidreacties voorkomen?
'Echt voorkomen niet. Met een aantal algemene maatregelen kun je de symptomen wel binnen de perken houden. Dat vertellen we patiënten ook: neem voorzorgsmaatregelen. Mensen gaan bijvoorbeeld wandelen aan zee. Wind en zon drogen de huid extra uit, waardoor ze meer geïrriteerd geraakt… Of het jeukt zo dat ze gaan krabben, kleine wondjes veroorzaken waardoor de huid kan infecteren. Dat maakt het soms wat moeilijk. Op tijd ingrijpen is wel de boodschap, om erger te voorkomen. Doorgaans kunnen we patiënten hier op de dienst verder helpen. Patiënten met ernstige huidreacties verwijzen we door naar een huidspecialist.'
9. Hoe evolueren huidreacties?
'Huiduitslag kan vanaf de eerste dag na de eerste behandeling optreden, met een piek rond de derde week. Vervolgens gaat het meestal beter, als je het tijdig behandelt, maar met geregeld nieuwe opflakkeringen. Het verloopt in een golfbeweging.'
10. Welke invloed hebben deze huidreacties op je dagelijks leven?
'Huidproblemen, zelfs al zijn ze beperkt, kunnen een grote impact hebben op de levenskwaliteit. Daar moet je als zorgverlener zeker naar informeren. Kom je buiten? Kan je jouw dagelijkse bezigheden blijven doen? Sommige patiënten durven door hun huiduitslag de straat niet meer op, geraken sociaal geïsoleerd of depressief. Praat erover met je arts of verpleegkundige. Belangrijk is dat je alle problemen aankaart op de consultatie. De arts zíet de puistjes op je gelaat, maar heb je ook de pijnlijke nagel van je grote teen gemeld?'
Doelgerichte therapieën in een notendop
De voorbije jaren is er grote vooruitgang geboekt in het kankeronderzoek en de strijd tegen kanker. Zo weet men dat sommige eiwitten een rol spelen bij het ontstaan en de groei van tumoren. Die eiwitten zijn de voorbije jaren uitgebreid onderzocht. Op basis van die kennis zijn talloze nieuwe geneesmiddelen ontwikkeld die mikken op specifieke mechanismen in de kankercellen. Dat kan op verschillende manieren.
Liesbeth Lemmens: 'Eén voorbeeld van doelgerichte therapie zijn de remmers van de zogenaamde epidermale groeifactorreceptor (EGFR), een eiwit dat een rol speelt bij het ontstaan van bepaalde kankers. Door EGFR te blokkeren met medicijnen kan men deze tumorcellen doden. En er zijn nog veel andere doelgerichte therapieën.'
'De geneesmiddelen werken alleen bij een bepaald type tumor, dus niet bij alle kankers. Belangrijke troef van doelgerichte therapieën is dat ze gezonde weefsels grotendeels ongemoeid laten en dus minder nevenwerkingen geven. Maar bijwerkingen zijn mogelijk, zoals de huidreacties door EGRF-remmers die hier beschreven worden.'
'Heel wat kankers kunnen al met doelgerichte therapie behandeld worden en het onderzoek staat niet stil. Voortdurend komen er nieuwe medicijnen bij voor de behandeling van weer andere soorten kanker. Chemotherapie blijft één van de hoekstenen van de kankerbehandeling. Doelgerichte behandelingen zullen in de toekomst zeker aan belang winnen.'
Bellinda: 'Ik smeer goed, misschien heeft dat geholpen' 
Bellinda Vanden Rhijn (47) is drie jaar in behandeling voor darmkanker met uitzaaiingen in de lever en het buikvlies. Ze onderging een aantal operaties en kreeg bijna non-stop chemotherapie. Sinds een jaar volgt ze ook een zogenaamde doelgerichte behandeling met cetuximab, in combinatie met nog meer chemo.
'In het ziekenhuis hadden ze mij verwittigd dat de nieuwe behandeling huidklachten kon uitlokken,' vertelt Bellinda Vanden Rhijn. 'Gelukkig valt het mee. In het begin had ik last van uitslag in mijn gezicht. Pukkeltjes, vooral rond mijn mond. Van de dokter had ik een voorschrift meegekregen voor een speciale crème. Die heb ik laten maken bij mijn apotheker en ik ben meteen beginnen te smeren.'
'Mijn huid is wel droger geworden. Ik heb veel last van kloofjes aan mijn vingers en mijn tenen. Ook mijn nagelriemen zijn extra gevoelig. Daar moet ik voor opletten. Elke dag neem ik een voetbad met chloortabletten, om mijn tenen te ontsmetten. Thuis loop ik meestal met mijn tenen bloot. In gesloten schoenen gaan mijn nagelriemen gemakkelijk ontsteken en dat doet pijn, zoals een ingegroeide teennagel. Dan moet ik antibiotica nemen en voor behandeling naar de dermatoloog. Door de therapie zijn ook mijn wimpers fameus beginnen te groeien, maar dat vind ik best mooi. Als ze echt te lang worden, knip ik ze een beetje bij.'
'Ik verzorg mijn lichaam goed. Dat is ook nodig. Na het douchen wrijf ik me van kop tot teen in met een vochtinbrengende crème. Mijn dagelijks routine. Zodra ik een puistje zie, haal ik mijn potjes boven. Fond de teint om te camoufleren gebruik ik niet, ik houd het liever naturel. En ik probeer. Op den duur weet je wel wat helpt. Ik krijg bijvoorbeeld gemakkelijk kloofjes rond mijn mond. Dus heb ik altijd een lippenbalsem bij de hand. Tegen wondjes in mijn neus gebruik ik een vette crème met een beetje cortisone. En om aften te voorkomen spoel ik regelmatig mijn mond met een ontsmettend middel. Ik moet wel opletten en blijven smeren, goed ontsmetten ook. Anders voel ik dat meteen.'
'Mijn therapie moet ik nog een tijdje volgen, zolang het goed gaat en de chemo blijft werken. Dus hopelijk nog lang. Een prognose heb ik nooit gekregen, maar ik blijf positief. Ik hoop nog altijd op een mirakel. Op de scan zijn voorlopig geen uitzaaiingen meer te zien. Goed nieuws, ja. Maar in mijn bloed zitten nog altijd sporen van kanker. Elke maandag moet ik naar het ziekenhuis. Niet altijd met evenveel goesting, neen. Maar dat neem je erbij. Ik wil ook niet te vroeg stoppen. Stel dat de kanker weer de kop op steekt. Echt veel last heb ik gelukkig niet. Ik verdraag de behandeling redelijk goed. En ik smeer véél. Voortdurend. Misschien heeft dat geholpen.'