Kanker en voeding. Bestraling van keel of slokdarm: als eten geen lust meer is maar een last

Calorierijk en vloeibaar recept: boerenkoffie (3 pers.)

Roer 1 eidooier glad met 1 eetlepel bloem en 20 gram margarine. Voeg wat kaneelpoeder en muskaatnoot toe. Doe er 125 cc bruin bier bij en roer opnieuw glad. Verwarm 125 cc bruin bier, schep het schuim weg en giet het bier goed kloppend bij het papje tot het wat gebonden is. Neem de pan van het vuur en voeg 100 cc sterke koffie toe.

Patiënten die aan de keel of slokdarm bestraald worden, hebben vaak eetproblemen. Slikken is moeilijk, het eten smaakt nergens naar, de mond is te droog of juist te slijmerig. Dat ondervond ook Nejdet Dokmeci, die bestraald werd aan de keel en fel vermagerde. Overleg met een diëtiste hielp hem om het juiste spoor te vinden.

Tekst: Lie Verschueren, uit Leven 13, januari 2002

Ik ontmoet Nejdet Dokmeci en zijn dochter Nejla in het UZ Gasthuisberg in Leuven. In de zomer van 2001 kwam Nejdet hier zes weken lang dagelijks voor bestraling van een kankergezwel van de valse stembanden (liggen boven de ware stembanden, nvdr). Nu komt hij graag iedereen nog eens groeten. Nejdet is goed hersteld en weer actief. Alleen zijn stem is nog wat schor en zijn smaakpapillen werken nog niet zoals vroeger. Maar de huid in zijn hals die door de bestraling was aangetast, is grotendeels hersteld. Zijn eetlust is ongeveer zoals voorheen - hij lust weer graag een stuk vlees - en zijn gewicht neemt toe.

"De problemen begonnen voor de zomer: tandpijn, keelpijn, een grieperig gevoel en een wat hese stem," vertelt Nejdet. "Een specialist vond een gezwel op mijn valse stembanden en schreef radiotherapie voor. Hij verwittigde me dat eten en slikken moeilijk kon worden. De eerste weken merkte ik daar weinig van, alleen smaakte alles minder lekker. Na vijftien sessies begon het praten en slikken pijn te doen en kreeg ik last van slijmen. Gorgelen met bruiswater hielp daar wel tegen. Maar ik at toch niet genoeg, want ik voelde me slapper en ik vermagerde zienderogen."

Dochter Nejla: "Zeven, acht keer per dag bracht moeder of een van ons hem een met zorg klaargemaakte, calorierijke maaltijd. Eieren, pittige kazen, soep met room en flink wat zout om de smaak te versterken, puree en gekookte groenten al dan niet gemixt, ruime porties spaghetti of macaroni en altijd melk met honing. Alleen brood en vlees eten lukte niet, hoewel hij daar gek op is. Met de nodige pauzes en op zijn eentje, want hij wou niet dat wij zijn problemen moesten aanzien, at hij altijd alles plichtsgetrouw op. Ook als het eten absoluut niet smaakte, als hij moest braken van het vele slijm in zijn mond of als slikken een hel was."

Op aanraden van de voedingsconsulente probeerde Nejdet de kant-en-klare bijvoeding met extra eiwitten en vitaminen uit de apotheek. "Niet lekker," zucht hij, "maar ja, het is een kwestie van moéten eten. Het hongergevoel bleef, ook al had ik helemaal geen zin om te eten."

In de laatste behandelingsweken werd de bestralingsdosis verhoogd naar twee sessies per dag. "Toen ging zijn stem weg," herinnert Nejla zich. "Er kwam geen geluid meer uit. Hij schreef op wat hij wou eten of maakte het met gebaren duidelijk."

Alle inspanningen ten spijt verloor Nejdet een achttal kilogram. Hij merkte het aan zijn kleren, maar bekeek zijn vermagerende lichaam niet één keer in de spiegel. Ook erover praten deed hij zelden of nooit. 'Gezeur helpt niet', bleef hij zeggen. Het was zijn manier om zijn ziekte aan te pakken. Het gezin Dokmeci schaarde zich solidair achter de voedingsadviezen die Nejdet in het ziekenhuis kreeg. "Blijven doen wat moet, ook al is het ongelooflijk moeilijk en pijnlijk," is Nejdets advies aan wie hetzelfde meemaakt als hij.

Kathleen Timmermans: "Voor een keer niet echt gezond"

Diëtiste Kathleen Timmermans werkt al tien jaar op de oncologieafdeling in het UZ Gasthuisberg in Leuven. Ze noemt zichzelf liever 'voedingsconsulente'. "Een dieet betekent voor de meeste mensen een vermageringskuur en dat hebben onze adviezen aan de meeste kankerpatiënten geenszins tot doel - wel integendeel. De therapieën vragen ontzettend veel van het lichaam, waardoor het juist veel energie nodig heeft om te herstellen. Ons uitgangspunt is dus meestal: hoe vermagert iemand zo weinig mogelijk?"

Kathleen: "Zeker voor wie, zoals Nejdet, aan de keel of slokdarm bestraald wordt, moeten we ons voedingsadvies baseren op zijn voedingsgewoonten en smaakvoorkeur. Is iemand verlekkerd op chocolade dan zijn chocolademousse, -pudding, -cake, of -ijs goede leveranciers van calorieën. Lust een patiënt geen melk, dan is het zinloos melkgerechten aan te raden. We moeten in ons advies ook rekening houden met de sociale leefsituatie van de patiënt. Kan hij zelf koken of doet iemand dat voor hem? Moet het OCMW calorierijke maaltijden bezorgen? Nog een facet is de financiële draagkracht van de patiënt. Veel calorierijk voedsel kost meer dan kleinere porties gewone voeding. Dat alles komt aan bod in een eerste gesprek met de patiënt. Aangezien voedingsadvies tot de basisdienstverlening van de afdeling behoort, is het gratis. Ook de afspraken die patiënten nadien via een verpleegkundige of arts met ons maken zijn kosteloos. Telefonisch advies is eveneens mogelijk."

Kathleen en haar collega's raden patiënten die bestraald zijn aan keel of slokdarm zeker aan om vergezeld van een verwante op gesprek te komen. "Zo kan die de patiënt beter steunen tegen allerlei goedbedoelde maar onzinnige raad van bezoekers. Soms raden mensen elkaar bijvoorbeeld aan om veel vitaminerijk fruit te eten zoals appelsienen, kiwi's, ananas. Terwijl wij dat juist afraden om het mondweefsel niet extra te irriteren, want dat is door de bestraling al beschadigd. Pikante kruiden, sterke drank en pils zijn om dezelfde reden niet goed. Donkere biersoorten daarentegen zijn voedzaam én helpen slijmvorming voorkomen. Veel drinken is dan weer belangrijk om uitdroging tegen te gaan. Koude dranken zijn het best, en ook het eten is beter lauw dan warm. Om slikproblemen te verzachten zal een arts pijnstillers voorschrijven en cocktails om de mond te spoelen. Die kunnen het eten wat vergemakkelijken."

Volgens Kathleen zijn patiënten met gezonde voedingsgewoonten haar lastigste klanten. "Calorierijk eten is niet combineerbaar met echt gezond eten. Een flinke scheut room in de soep, een klont boter of opgeklopt eiwit in de puree, vette vleessoorten, wit brood of cake gesopt in melk en grote porties ijs en zoetigheid zijn noodzakelijk en hielpen bijvoorbeeld ook Nejdet erdoor. Voedingsadviezen zoals één ei per week eten of drie maaltijden per dag, gelden absoluut niet voor patiënten die slikproblemen hebben en krachten moeten opdoen."

"Soms stimuleert het patiënten om te eten als ze opschrijven wat ze eten. Eens elders gaan eten, gezelligheid, een leuk gesprek aan tafel of desnoods een televisieprogramma kan afleiding bieden waardoor eten vlotter gaat. Of we adviseren om eetwaren te kopen die nooit eerder in huis kwamen, om smaakverwachtingen te vermijden: iets wat vroeger zoet smaakte, kan bij patiënten die bestraald zijn aan keel of slokdarm, bijvoorbeeld plots bitter of helemaal niet meer smaken. Interessant om aan te sterken zijn ook speciale voedingssupplementen met veel eiwitten, zoals Nejdet ook at."

"Eten moét maar zich er te sterk op fixeren kan een dégout en daardoor blijvende eetproblemen veroorzaken. Soms is tijdelijke sondevoeding de beste oplossing. Mensen zijn er soms - onterecht - bang voor, maar tegenwoordig is een patiënt met sondevoeding niet meer aan bed of ziekenhuis gekluisterd: het kan gewoon thuis en patiënten kunnen er vaak gauw goed mee overweg."

Naar het verhalenoverzicht

ONE Agency